Энэхүү кэйс судалгааг Нээлттэй Нийгэм Форумын дэмжлэгтэйгээр гүйцэтгэсэн бөгөөд судлаачдын боловсруулсан дүгнэлт, зөвлөмжийг энэхүү Бодлогын асуудлаар олны хүртээл болгож байна. 

Эрх зүйт төрийн үндэс нь шүүхийн хараат бус байдлыг хангах замаар хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах явдал байдаг бөгөөд шүүхийн томилгооны механизм үүнд чухал нөлөөтэй гэж үздэг.1 Учир нь шүүгчийн үнэнч, шударга, хараат бус байдал нь шүүгчийг томилох механизмтай шууд холбоотой. Хэрэв шүүгч өөрийг нь томилсон, эсхүл шүүгчийг сонгон шалгаруулах, томилох процесст оролцдог субъектүүдээс ямар нэгэн байдлаар хараат байх юм бол шүүгчийг шударга шийдвэр гаргана гэж найдах боломжгүй бөгөөд энэ байдал нь тухайн орны эрх зүйн тогтолцооны хүлээн зөвшөөрөгдөх чанарыг бүхэлд нь доош татдаг аюултай.

Монгол Улсын 1997 оны Ашигт малт малын тухай хуулийн 33.1- д “Ли ценз эзэмшигч нь энэ зүйлд заасны дагуу тухайн нутгийн захиргаатай байгаль орч ныг хамгаалах, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэг- дүүлэх асуудлаар зөвлөлдөж үйл ажиллагаа явуулна” гэж заасан байдаг. Түүнийг 2006 онд Ашигт малт малын тухай хуулийн 42.1-д “Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь байгаль орчныг хамгаалах, уурхай ашиглах, үйлдвэр байгуулахтай холбогдсон дэд бүтцийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх асуудлаар нутгийн захиргааны байгууллагатай гэрээ байгуулж ажиллана” (цаашид энэ судалгаанд Орон нутгийн гэрээ гэх) гэж өөрчлөн уул уурхайн компанид гэрээ байгуулах үүрэг хүлээлгэсэн.

Ардчилал бол шийдвэр гаргах үйл явцад олон нийтийн хяналт тавих тухай ойлголт бөгөөд наад зах нь онолын хувьд иргэд болон сонгуульд нэр дэвшигчид улс төрд шударга, тэгш эрхтэй оролцох тогтолцоог бүрдүүлсэн байх шаардлагатай.

Энэхүү санал, зөвлөмжийг боловсруулахдаа манай улс 2006 онд нэгдэн орж, олон улсын өмнө хэрэгжүүлэх үүрэг, амлалт авсан ОҮИТБС-ын стандарттай хуулийн төслийг харьцуулан судаллаа. Түүнчлэн ОҮИТБС-ыг хэрэгжүүлж ирсэн одоогийн практик, хууль эрх зүйн орчин, түүний хэрэгжилттэй холбоотой тулгамдаж буй асуудлуудад анхаарал хандуулсан болно.

Нээлттэй Нийгэм Форумаас “Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль”-ийн төслийн хэлэлцүүлгийг төрийн бус байгууллага, хуульчдын оролцоотойгоор 2015 оны 11-р сард зохион байгууллаа. Хэлэлцүүлгийн явцад гарсан санал, шүүмжийг нэгтгэн танилцуулж байна.

Хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлэх журмын тухай хууль”-ийн төслийн хэлэлцүүлгийг Нээлттэй Нийгэм Форум нь Улсын Их Хурал (УИХ)-ын Хууль зүйн байнгын хороо, УИХ болон НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн “Иргэдийн оролцоотой хууль тогтоох ажиллагааг дэмжих нь” төсөлтэй хамтран 2015 оны 4-р сард зохион байгууллаа. Хэлэлцүүлэгт оролцогчид хуулийн төсөлд иргэдийн оролцоог хэрхэн тусгасан болохыг онцгойлон анхаарч, санал шүүмж гаргасныг нэгтгэн танилцуулж байна.

...төслийн баг зорилтот аймгуудад очиж ажиллахад “хандив хүлээн авах угаасаа хуулиар хориотой”, “бид хандив авдаггүй”, “энэ талаар ямар ч мэдээлэл байхгүй, мэдээлэл гаргаж өгөх ч боломжгүй” гэсэн ижил төстэй хариултыг авсан тул аргачлалаа өөрчилж улмаар мониторингийн судалгаанд эх сурвалж, баримт бичигт дүн шинжилгээ хийх, ярилцлагын аргыг түлхүү ашиглалаа. 

Нийгмийн Дэвшил Эмэгтэйчүүд Хөдөлгөөн ТББ-аас Нээлттэй Нийгэм Форумын “Төрийн бус байгууллагын мониторинг” тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд “Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай хуулийн хэрэгжилтийн үйл явцыг үнэлэх нь” мониторингийг 2013 оны 09 сарын 01-ээс 2014 оны 01 сарын 31 хүртэл таван сарын хугацаанд хэрэгжүүллээ.

Тус судалгааны ажлын зорилго нь шүүхийн бүтэц, тогтолцоог бүхэлд нь шинэчилж шүүхийг тойргийн зарчмаар байгуулсан нь өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй манай орны хувьд хөдөө, орон нутагт амьдарч буй иргэд хөндөгдсөн эрх ашгаа хамгаалуулахаар шүүхэд хандах, шударга шүүхээр шийдвэрлүүлэх эрхээ эдлэх нөхцөлийг хэрхэн хангаж байгааг тодруулах, мөн шүүхүүдийн харилцан адилгүй ажлын ачааллыг тэнцвэржүүлэх, шүүгч хэргийн төрлөөр дагнан мэргэших, шийдвэрийн чанарыг сайжруулах зорилгоор шүүхийг дагнан, бүсчлэн байгуулсан явдал нь шүүх байгууллагын үйл ажиллагаа иргэдэд ойртож, тэдний эрх ашигт нийцэж байгаа эсэхийг тогтоох, үүнээс гадна иргэдэд үүсэж буй эдийн засгийн буюу зардлын үр нөлөөг тооцоход оршино.