Монгол Улс ардчилсан Үндсэн хуулиа баталсан 1992 оноос хойш УИХ-ын ээлжит сонгуулийг 9 удаа зохион байгуулахдаа сонгуулийн тогтолцоог нийт найман удаа өөрчилжээ. Сонгуулийн тогтолцоо өөрчлөгдөх бүрд сонгуулийн тойрог шинээр байгуулагдана. Сонгуулийн тойрог байгуулахад хүн амын тоо, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хуваарь, газар нутгийн хэмжээ, байршил зэргийг харгалзан үзэх хуулийн зохицуулалт сонгуулийн хууль тогтоомжид туссаар иржээ. Гэсэн хэдий ч сонгуулиас сонгуулийн хооронд ардчилсан сонгуулийн үндсэн зарчмуудын нэг болох “нэг санал – нэг үнэ цэн” зарчим алдагдсаар 2024 оны сонгуульд саналын зохисгүй төлөөлөл 18 хувьд хүрсэн байна. Тус судалгааны ажилд 1992 оноос хойших УИХ-ын ээлжит сонгуулиудад саналын зохисгүй төлөөллийг тооцоолж, сонгуулийн мажоритар тойрог, мандатын тоог зохистой тогтоох хувилбаруудыг санал болгоно.

Парламентад улстөрчид хууль баталдаг. Олонх, цөөнх санал зөрөн тэмцэлдэж завсрын олон бүлэг тус тусын ашиг сонирхлыг хуульд хавчуулж, эцэст нь нэгдсэн зөвшлөөр хуулийг батална. Гэхдээ тэр зөвшил хуулийн анхны зорилго, агуулга, зохицуулалтын онцлогт нийцээгүй байх нь цөөн бус. Тийнхүү нийцээгүй, дотроо зөрчилтэй заалт хожим амьдрал дээр дутагдал, давхардал, хийдэл, хямралыг үүсгэдэг – үүнийг хуульд (урьдчилан) програмчилагдсан зөрчил гэдэг. Энэ зөрчлийг хожим нэмэлт, өөрчлөлт оруулах буюу шүүхийн тайлбар гаргах хоёр замаар шийддэг – цаг хугацаа явсаар хуулийн заалтууд хоорондоо төгс нийцэлтэй болдог. 

Ерөнхий тоймын энэхүү хувилбарыг сонгуулийн эрх зүйн орчин, зохион байгуулалтыг сайжруулах хэлэлцүүлэгт зориулан эхний байдлаар нийтэлж буйг хүлээн авна уу.