Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх ажиллагааг боловсронгуй болгох нь

Абстракт
Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хуулийг Үндсэн хуулийн реализм хандлагаар шинжилж, анх батлагдах үеийн улс төрийн зөвшлийн үр дүнд бий болсон “програмчилагдсан зөрчил” хэрхэн төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт, хяналт- тэнцлийн тогтолцоонд доголдол үүсгэж ирснийг энэ өгүүлэл тайлбарлана. Нэг талаас хуулийн төслийг бичсэн хүмүүс, нөгөө талаас хэлэлцэж баталсан хүмүүсийн улс төрийн ашиг сонирхол ямагт зөрчилддөг, тэдгээрийн зөвшлийг хууль тусгадаг, тиймээс бүх хууль ямагт програмчилагдсан зөрчилтэй байдаг. Тэдгээр зөрчлийг 1) хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, 2) шүүхээс тайлбарлах гэсэн хоёр замаар шийдвэрлэдэг. Судалгаанд парламентын болон ерөнхийлөгчийн засгийг дэмжсэн хүчнүүдийн буулт-зөвшлөөс шалтгаалсан институц хоорондын зөрчил, Засгийн газрын тогтворгүй байдалд нөлөөлсөн сонгуулийн мөчлөгийн уялдаа, “зөвшилцөх” хэмээх ойлголтын тайлбарын маргаан зэрэг бодит улс төрийн динамикийг түүхэн жишээ, эрх зүйн өөрчлөлтийн үр нөлөөтэй холбон авч үзэв. 2000, 2019, 2022, 2023 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтүүд нь эдгээр програмчилагдсан зөрчлийг шат дараатайгаар засч, Ерөнхий сайдыг томилох журам, итгэл үзүүлэх/эс үзүүлэх механизм, сонгуулийн мөчлөгийн асинхрончлол зэргээр дамжуулан гүйцэтгэх засаглалын тогтвортой байдлыг бэхжүүлэхэд чиглэснийг өгүүлэл нотолж байна. Мөн Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр ч програмчилагдсан зөрчлийг засах гол арга зам байдгийг харуулна. Эцэст нь, Монгол Улсын Үндсэн хууль нь нэмэлт, өөрчлөлт, шүүхийн тайлбар, улс төрийн жишиг-заншилтай уялдан “цогц Үндсэн хууль” шинжид алхам алхмаар дөхөж буйг харуулна.