Энэхүү санал шүүмжийг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамнаас 2026 оны 2 дугаар сард олон нийтэд танилцуулсан Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, түүний дагалдах хуулийн төсөлд үндэслэн боловсруулав. Хуулийн төсөлд хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг өргөдлөөр олгохыг сэргээх, зарим нэр төрлийн ашигт малтмалд оногдуулж буй АМНАТ-ын нэмэлт төлбөрийн хувь хэмжээг бууруулах, баяжуулах үйл ажиллагааны зохицуулалтыг тодорхой болгох зэрэг салбарын хөгжлийг дэмжих зохицуулалт туссан нь сайшаалтай. Энэхүү санал шүүмж нь газрын хэвлийн баялаг ашиглах үйл ажиллагаанд ил тод байдал, шударга ёсыг хангах, үр өгөөжийг иргэн бүрд тэгш хүртээх Үндсэн хуулийн үзэл санаанд хуулийн төслийг нийцүүлэхэд чиглэсэн болно.

Нээлттэй нийгэм форумын эрхлэн гаргадаг бодлогын асуудал цувралын 55 дах дугаар нийтлэгдлээ. Энэ удаад 2025 оны 11 сард зохион байгуулсан хэлэлцүүлэгт танилцуулсан Шүүхийн төсөв, нөөцийн удирдлага илтгэлийн агуулгад үндэслэн боловсруулсан богино бодлогын шинжилгээг хүргэж байна. Судлаач, хуульч Ж.Алтансүхийн ажилласан энэхүү шинжилгээ нь шүүхийн захиргааны хувьд тулгамдаад буй шүүхийн төсөв төлөвлөлт, удирдлагатай холбоотой асуудлыг тодорхойлж цаашид гүнзгийрүүлэн судлах асуудлууд болон зарим түүхэн харьцуулалт баримтыг эмхэтгэн харуулсан нь энэ чиглэлийн бодлогын хэлэлцүүлэгт ач холбогдолтой эх сурвалж болох нь дамжиггүй.

Газрын хэвлийн баялгаас орон нутагт нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдахуйц бодит өгөөж бий болгох нэг арга зам нь Орон нутгийн хөгжлийн сан (ОНХС)-аар дамжуулан орон нутагт эргэн хуваарилах явдал билээ. Харин арав гаруй жилийн өмнөөс хэрэгжиж буй уг зохицуулалт хэрхэн хэрэгжиж, уул уурхай бүхий аймаг, сумдад хэрхэн хуваарилагдаж, орон нутгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулах зорилгодоо хүрч чадаж байна уу? Сэтгүүлч З.Цэлмэг “Уул уурхайд түшиглэсэн хөгжил шударга хуваарилалтаас эхэлнэ” хэмээх өгөгдлийн шинжилгээнд суурилсан сэтгүүл зүйн бүтээлээрээ ОНХС-д орох уул уурхайн орлого өссөөр 2021 оны түвшнээс бараг 4 дахин нэмэгдсэн боловч уурхайн үйл ажиллагаа явагдаж буй сумдад хийгдэх хуваарилалт хангалтгүй байгааг хөндөн гаргажээ. Энэ нь нэг талаар ОНХС-ийн хуваарилалт тооцох аргачлал тусгай зөвшөөрлөөр олгогдсон талбайн хэмжээнээс өөр орон нутагт үүсдэг эдийн засаг, байгаль орчин, нийгмийн ачаалал, сөрөг нөлөөллийг харгалзан үздэггүйтэй холбоотой. Нөгөө талаар аргачлал, итгэлцүүр ямар байхаас үл хамаран зайлшгүй анхаарах нэг зүйл бол сангийн хуваарилалт дахь улс төрийн сэдэл, хуулийн зөрчил болохыг Дорноговь аймгийн жишээн дээр харуулжээ.

Засгийн газраас улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтад 2020-2024 онд нийт 10.4 их наяд төгрөг зарцуулсан байна. Иймээс улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн төлөвлөлт, хэрэгжилт сүүлийн жилүүдэд ямар түвшинд байгааг судлах зорилгоор Нээлттэй нийгэм форумын захиалгаар “Зэт Файнаншил энд Инвестмент Консалтинг” ХХК-ийн А.Мөнхцог ахлагчтай судалгааны баг Монгол Улсын төсвийн санхүүжилтээр 2020-2024 онд эхэлсэн хөрөнгө оруулалтын судалгааг хийж, манай улс төсвийн хөрөнгө оруулалт хийхэд ашиглаж буй аргачлалыг олон улсын аргачлалтай харьцуулж, улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг дээшлүүлэх, төлөвлөлт болон хэрэгжилтийн уялдааг сайжруулахад чиглэсэн зөвлөмж боловсруулсныг сонирхогч талуудад хүргэж байна.

Яаралтай горимоор олон нийтийн хэлэлцүүлэггүйгээр  батлагдсан Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулиар  шинэ тутам байгуулагдсан Хуримтлалын болон Хөгжлийн сангийн удирдлага, засаглал, хяналт, тайлагналын тогтолцоог нарийвчилсан зохицуулаагүйгээс  улс төрийн нөлөөлөл, авлига, ашиг сонирхлын зөрчил, үр ашиггүй зарцуулалт зэрэг зөрчил дутагдал давтагдан гарах эрсдэл хэвээр байна. Уг эрсдэлээс сэргийлж, сангуудын үйл ажиллагааг зөв оновчтой удирдан үр ашигтай ажиллуулахад судлаачид ямар шийдэл санал болгож байгааг энэхүү тайлангаас авч үзнэ үү.

Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөл нь геологи, хайгуулын ажлын тайлан, ордын нөөц, түүнийг ашиглах техник-эдийн засгийн үндэслэлийг батлах зэрэг уул уурхайн төсөлтэй холбоотой гол шийдвэрийг гаргадаг тус салбарын нэгэн чухал институт билээ. Тэгвэл энэхүү чухал институтын шийдвэр, үйл ажиллагааны ил тод байдал, түүнийг сайжруулах хэрэгцээ, шаардлага, энэ чиглэлээр хууль эрх зүйн орчныг бэхжүүлэхтэй холбоотой санал зөвлөмжийг энэхүү тайлангаас хүлээн авч танилцана уу.

Жагсаал, цуглаан хийх эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөл (2024 оны 10 дугаар сард нийтлэгдсэн хувилбар)-д ICNL олон улсын байгууллагаас өгсөн шүүмжийг монгол хэл рүү орчуулан хүргэж байна.

OSF comments to the draft Law on the Freedom of Assembly (April 2024 version of the draft law)

Draft Law on the Freedom of Assembly, Mongolian (unofficial translation)

Захиргааны хэргийн шүүх үүсгэн байгуулагдсаны 20 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсын Дээд шүүх, ННФ  хамтран “Нийтийн ашиг сонирхлыг шүүхэд төлөөлөн хамгаалах нь: Асуудал ба шийдэл” сэдэвт хэлэлцүүлгийг 2024 оны 4 сарын 23-ны өдөр зохион байгуулсан юм. Хэлэлцүүлгийн үеэр төрийн бус байгууллага, хуульчдын зүгээс дэвшүүлсэн санал, шийдлийг нэгтгэн Та бүхэнд толилуулж байна.